ਭਗਤ ਬਿਨਾ ਭਗਵਾਨ ਅਧੂਰੇ

WD WD ਸ਼ੰਕਰ ਦਾ ਸ਼ਿਵਾਲਿਆ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਿਨਾ ਨਦੀ ਦੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਦੇ ਦੇਵਾਲਿਆ ਦੀ ਪੂਰਣਤਾ ਹਨੂੰਮਾਨ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਦੇ ਬਿਨਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਭਗਤ ਬਿਨਾ ਭਗਵਾਨ ਅਧੂਰੇ ਹਨ, ਇਸ ਭਾਵ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਇਸ ਘਟਨਾ ਤੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਰਾਵਣ ਦੀ ਲੰਕਾ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਲਈ ਭਗਵਾਨ ਰਾਮ ਨੂੰ ਪੁਲ ਬੰਨ੍ਹਣਾ ਪਿਆ ਜਦੋਂ ਕਿ ਹਨੂੰਮਾਨ ਜੀ ਕੁੱਦ ਕੇ ਪਾਰ ਕਰ ਗਏ। ਹਨੂੰਮਾਨ ਦੇ ਕੁੱਦਣ ਨਾਲ ਭਗਤ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵਧ ਗਈ। ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਬਾਪ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਚੇਲੇ ਦੇ ਜਿੱਤਣ ਤੇ ਗੁਰੂ ਮਾਣ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਗਤ ਦੇ ਮਹਿਮਾ ਵਾਧੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭੂ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਿਸਦਾ ਚਿੰਤਨ ਭਗਵਾਨ ਖੁਦ ਕਰਨ ਤਾਂ ਅਜਿਹੇ ਮਹਾਪੁਰਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਹਨੂੰਮਾਨ ਇੱਕ ਹੈ। ਮਾਨਵ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕਰੇਗਾ ਹੀ। ਅੱਜ ਹਜਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਜਨਸਮੁਦਾਏ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਜਿਹਾ ਹੀ ਆਦਰ ਭਰਿਆ ਸਥਾਨ ਹਨੂੰਮਾਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉੱਤਰਖੰਡ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਹਨੂੰਮਾਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਗ, ਧੀਰ, ਵੀਰ, ਰਾਜਨੀਤੀ, ਨਿਪੁੰਨ ਵਗੈਰਾ ਮਾਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੋਧਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਉੱਚ ਯੋਗਤਾ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਹਨੂੰਮਾਨ ਸੀਤਾ ਦੀ ਸ਼ੋਧ ਕਰਕੇ ਆਏ ਤਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ -'ਹਨੂੰਮਾਨ, ਤੇਰੇ ਮੇਰੇ ਤੇ ਅਣਗਿਣਤ ਉਪਕਾਰ ਹਨ, ਇਸਦੇ ਲਈ ਮੇਰੇ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਣ ਕੱਢ ਕੇ ਦਵਾਂਗਾ ਤਾਂ ਵੀ ਘੱਟ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿਉਂਕਿ ਤੇਰਾ ਪ੍ਰੇਮ ਮੇਰੇ ਲਈ ਪੰਚਪ੍ਰਾਣਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਅਧਿਕ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸਿਰਫ ਆਲਿਗਨ ਹੀ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ।' ਰਾਮ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਹਨੂੰਮਾਨ ਨੇ ਅਜਿਹਾ ਵਧੀਆ ਕੰਮ ਕਰਿਆ ਹੈ ਕਿ ਲੋਕ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ। ਧੰਨ ਹੈ ਹਨੂੰਮਾਨ ਕਿ ਵਾਨਰ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਸਵਮੁੱਖ ਨਾਲ 'ਪੁਰਸ਼ੋਤਮ' ਦੀ ਉਪਾਧੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਸਥਾਨ ਦਿੱਤਾ। ਇੰਦਰਜੀਤ ਜਿਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਤਾਂ ਇੰਦਰਾਜਿੱਤ ਹਨੂੰਮਾਨ ਨੇ ਜਿੱਤਿਆ ਹੀ ਪਰੰਤੂ ਮਨ ਦੇ ਅੰਦਰ ਰਹੇ ਹੋਏ ਕਾਮ, ਕ੍ਰੋਧ, ਲੋਭ, ਮੋਹ, ਹੰਕਾਰ ਆਦਿ ਵਿਕਾਰਾਂ ਤੇ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਸੀਤਾ ਦੀ ਖੋਜ ਲਈ ਜਦੋਂ ਉਹ ਲੰਕਾ ਵਿੱਚ ਗਏ ਤਾਂ ਅਨੇਕ ਸੁੰਦਰ ਇਸਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਦੇਖਿਆ, ਪਰੰਤੂ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਮਨ ਭਟਕਿਆ ਨਹੀਂ। 'ਭਗਵਾਨ ਰਾਮ ਜਿਹਾ ਖਜਾਨਾ ਜਿਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਹੈ ਉਸ ਨੂੰ ਸਾਂਸਾਰਿਕ ਸੁੱਖ-ਸੰਪਤੀ ਦਾ ਲੋਭ ਕਿਵੇਂ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਮੈਂ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਕਰਿਆ, ਉਹ ਰਾਮ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੀ ਹੋਇਆ ਹੈ' ਅਜਿਹੀ ਭਾਵਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਮਦ ਅਤੇ ਅਭਿਮਾਨ ਆ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ। ਹਨੂੰਮਾਨ ਬਲ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਸਪੰਨ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮਾਨਸਸ਼ਾਸਤਰ, ਰਾਜਨੀਤੀ, ਸਾਹਿਤ, ਤੱਤਗਿਆਨ ਆਦਿ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦਾ ਗਹਿਰਾ ਗਿਆਨ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਗਿਆਰ੍ਹਵੇਂ ਵਿਆਕਰਨਕਾਰ ਅਤੇ ਰੁਦਰ ਦਾ ਅਵਤਾਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਜਬਰਦਸਤ ਬੁੱਧੀਮਾਨੀ ਸੀ। ਹਨੂੰਮਾਨ ਦੀ ਵਾਣੀ ਨਾਲ ਮੰਨੋ ਗਿਆਨਨਿਸ਼ਟ ਵੈਚਾਰਿਕ ਪ੍ਰਵਾਹ ਅਤੇ ਸਰਲ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ ਅਰਥਗੰਭੀਰ ਭਾਸ਼ਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਵਧ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ ਅਜਿਹਾ ਸੁਣਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਸੀ। ਹਨੂੰਮਾਨ ਦਾ ਮਾਨਸਸ਼ਾਸਤਰ ਦਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਗਹਿਰਾ ਅਧਿਐਨ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਕਾਰਜਨਿਪੁੰਨਤਾ ਤੇ ਰਾਮ ਦਾ ਬਹੁਤ ਜਿਆਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਸੀ। ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਰਾਮ ਦੇ ਕੋਲ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਤਾਂ ਉਹ ਕਿਉਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਲ ਕਰਨਾ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ? ਇਸ ਲਈ ਰਾਮ ਦੇ ਸਲਾਹ ਪੁੱਛਣ ਤੇ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਅਜਿਹੇ ਆਪੱਤੀਕਾਲ ਵਿੱਚ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਨੂੰ ਸਵਿਕਾਰ ਕਰਨ ਨੂੰ 'ਨਾ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਸਭ ਦੀ ਸੁਣਨ ਦੇ ਬਾਅਦ ਰਾਮ ਨੇ ਹਨੂੰਮਾਨ ਦਾ ਅਰਥ ਪੁੱਛਿਆ। ਹਨੂੰਮਾਨ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਉਸ ਨੂੰ ਸਵਿਕਾਰ ਕਰਨ ਨੂੰ ਕਿਹਾ। ਰਾਮ ਨੇ ਹਨੂੰਮਾਨ ਦਾ ਕਿਹਾ ਮੰਨਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਮਾਨਵ ਨੂੰ ਪਰਖਣ ਦੀ ਹਨੂੰਮਾਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਰਾਮ ਜਾਣਦੇ ਸਨ।