ਪਾਤੰਜਲੀ ਦਾ ਯੋਗਸੂਤਰ ਭਾਰਤ ਦੀ ਅਮੁੱਲ ਧਰੋਹਰ

ਯੋਗ ਤੇ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਵਿਵਸਥਿਤ ਗ੍ਰੰਥ ਹੈ- ਯੋਗਸੂਤਰ. ਯੋਗਸੂਤਰ ਨੂੰ ਪਾਤੰਜਲੀ ਨੇ 200 ਈਸਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਲਿਖਿਆ ਸੀ. ਇਸ ਨੂੰ ਯੋਗ ਤੇ ਲਿਖੀ ਪਹਿਲੀ ਵਿਵਸਥਿਤ ਲਿਖਿਤ ਕ੍ਰਤਿ ਮੰਨਦੇ ਹਨ. ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿੱਚ 195 ਸੂਤਰ ਹਨ ਜੋ ਚਾਰ ਪਾਠਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡੇ ਹੋਏ ਹਨ. ਪਾਤੰਜਲੀ ਨੇ ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਅਨੰਤ ਕਾਲ ਤੋਂ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਤਪੱਸਿਆ ਅਤੇ ਧਿਆਨ-ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸਥਾਨ ਤੇ ਸੰਕਲਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਤਰਕ ਸੈਧਾਂਤਿਕ ਆਧਾਰ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤਾ. ਇਹੀ ਸੰਪੂਰਨ ਧਰਮ ਦਾ ਸੁਵਿਵਸਥਿਤ ਕੇਟੇਗ੍ਰਾਈਜੇਸ਼ਨ ਹੈ. ਰਾਜਯੋਗ : ਪਾਤੰਜਲੀ ਦੀ ਇਸ ਨਿਧੀ ਨੂੰ ਮੂਲ ਰੂਪ ਨਾਲ ਰਾਜਯੋਗ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ. ਇਸ ਤੇ ਅਨੇਕ ਟਿਕਾਵਾਂ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਏ ਲਿਖੇ ਜਾ ਚੁੱਕੇ ਹਨ. ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਮਹੱਤਵ ਇਸ ਲਈ ਅਧਿਕ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਹੱਠ ਯੋਗ ਸਹਿਤ ਯੋਗ ਦੇ ਸਾਰੇ ਅੰਗਾਂ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਨੀਤੀਆਂ, ਨਿਯਮਾਂ, ਰਹੱਸ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮਬੱਧ ਸਿਮੇਟ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ. ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਚਾਰ ਪਾਠ ਹਨ - (1) ਸਮਾਧੀਪਾਦ (2) ਸਾਧਨਾਪਾਦ (3) ਵਿਭੂਤੀਪਾਦ (4) ਕੈਵਲਏਪਾਦ. (1) ਸਮਾਧੀਪਾਦ : ਯੋਗਸੂਤਰ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪਾਠ 'ਸਮਾਧੀਪਾਦ' ਵਿੱਚ ਪਾਤੰਜਲੀ ਨੇ ਯੋਗ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ- ਚਿੱਤ ਦੀਆਂ ਵਰਿਤੀਆਂ ਦਾ ਨਿਰੋਧ ਕਰਨਾ ਹੀ ਯੋਗ ਹੈ. ਮਨ ਵਿੱਚ ਉੱਠਣ ਵਾਲੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਅਤੇ ਭਾਵਾਂ ਦੀ ਸ਼ੰਰਖਲਾ ਨੂੰ ਚਿੱਤ ਵਰਿਤੀ ਅਰਥਾਤ ਵਿਚਾਰ-ਸ਼ਕਤੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ. ਅਭਿਆਸ ਦੁਆਰਾ ਇਸ ਸ਼ੰਰਖਲਾ ਨੂੰ ਰੋਕਣਾ ਹੀ ਯੋਗ ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈ. ਇਸ ਪਾਠ ਵਿੱਚ ਸਮਾਧੀ ਦੇ ਰੂਪ ਅਤੇ ਭੇਦਾਂ, ਚਿੱਤ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਵਰਿਤੀਆਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ. (2) ਸਾਧਨਾਪਾਦ : ਯੋਗਸੂਤਰ ਦੇ ਦੂਸਰੇ ਪਾਠ -'ਸਾਧਨਾਪਾਦ' ਵਿੱਚ ਯੋਗ ਦੇ ਵਿਹਾਰਿਕ ਪੱਖ ਨੂੰ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ. ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਵਿਧਾਦਿ ਪੰਜ ਕਲਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਦੁੱਖਾਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਮੰਨਦੇ ਹੋਏ ਇਸ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ ਸ਼ਮਨ ਦੇ ਭਿੰਨ-ਭਿੰਨ ਉਪਾਅ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ. ਯੋਗ ਦੇ ਅੱਠ ਅੰਗਾਂ ਅਤੇ ਸਾਧਨਾ ਵਿਧੀ ਦਾ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ. (3) ਵਿਭੂਤੀਪਾਦ : ਯੋਗ ਸੂਤਰ ਦੇ ਪਾਠ ਤਿੰਨ 'ਵਿਭੂਤੀਪਾਦ' ਵਿੱਚ ਧਾਰਨਾ, ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਸਮਾਧੀ ਦੇ ਸੰਯਮ ਅਤੇ ਸਿੱਧੀਆਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰ ਕੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸਾਧਕ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਕੇ ਵੀ ਸਿੱਧੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਲੋਭਨ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਪੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ. (4) ਕੈਵਲਏਪਾਦ : ਯੋਗਸੂਤਰ ਦੇ ਚੌਥੇ ਪਾਠ 'ਕੈਵਲਏਪਾਦ' ਵਿੱਚ ਸਮਾਧੀ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਅਤੇ ਵਰਣਨ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ. ਪਾਠ ਵਿੱਚ ਕੈਵਲਏਪਾਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਯੋਗ ਚਿੱਤ ਦਾ ਸਵਰੂਪ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਨਾਲ ਹੀ ਕੈਵਲਏ ਅਵਸਥਾ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਇਸਦਾ ਵੀ ਜਿਕਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ. ਇੱਥੇ ਹੀ ਯੋਗ ਸੂਤਰ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ. ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾਤੰਜਲੀ ਨੇ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪ੍ਰਕਾਰ ਨਾਲ ਅਧਿਕ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਹੀ ਵਾਕ ਦਾ ਅਣਚਾਹਿਆ ਵਿਸਥਾਰ ਦਿੱਤਾ. ਜੋ ਗੱਲ ਦੋ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਕਹੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਉਸ ਨੂੰ ਚਾਰ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ. ਇਹੀ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹੈ.