ਯੁੱਗਾਂ-ਯੁੱਗਾਂ ਤੋਂ ਉਤਰਾਖੰਡ ਭਾਰਤੀਆਂ ਲਈ ਆਧਆਤਮਿਕ ਸ਼ਰਣ ਸਥਾਨ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦਾਤਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਕਾਲ ਤੋਂ ਰਿਸ਼ੀ-ਮੁਨੀਆਂ ਅਤੇ ਸਾਧਕ, ਪਰਿਵਾਜਕਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਦਾ ਮਹਾਮੰਦਿਰ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਕੇਦਾਰਨਾਥ ਤੀਰਥ ਉਤਰਾਖੰਡ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਜਾਂਦੇ ਸਮੇਂ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਯੰਤਰ-ਤੰਤਰ ਹਿਮ ਰਾਸ਼ੀ ਖਿਸਕਦੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਬਰਫ ਦੇ ਕੋਲ ਹੀ ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਸੁਗੰਧ ਵਾਲੇ ਸਿਰੰਗਾ ਪੁਸ਼ਪਕੁੰਜ ਮਿਲਣ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਣ ਤੇ ਹਰੀ ਬੁਗਆਲ(ਦੂਬ) ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੇਦਾਰਨਾਥ ਦਾ ਹਿਮਨੰਦ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਨਿੱਕਲਣ ਵਾਲੀ ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਅਣਗਿਣਤ ਪਾਸ਼ਾਣ ਖੰਡਾਂ ਨੂੰ ਫੋੜ ਕੇ ਨਿੱਕਲੇ ਝਰਨਿਆਂ ਅਤੇ ਫੁਹਾਰਿਆਂ ਦੇ ਜਲ ਨੂੰ ਸਮੇਟੇ ਉੱਦਮ ਗਤੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਵਾਹਿਤ ਹੁੰਦੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਸਭ ਦੇ ਉੱਪਰ ਕੇਦਾਰਨਾਥ ਦਾ 6 ਹਜਾਰ 940 ਮੀਟਰ ਉੱਚਾ ਹਿਮਸ਼ਿਖਰ ਅਜਿਹਾ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਮੰਨੋ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਦੇਵਤਾਵਾਂ ਦਾ ਝਾਕਣ ਦਾ ਇਹ ਝਰੋਖਾ ਹੋਵੇ।
ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਤੋਂ ਕੇਦਾਰਨਾਥ ਦੀ ਦੂਰੀ 223 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅੰਤਿਮ ਦਸ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦਾ ਅੰਸ਼ ਜੋ ਗੌਰੀਕੁੰਡ ਤੋਂ ਕੇਦਾਰਨਾਥ ਹੈ ਉਹ ਪੈਦਲ, ਘੋੜੇ ਜਾਂ ਪਾਲਕੀ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੂਜਾ ਮਾਰਗ ਰਾਨੀਖੇਤ, ਕਰਣਪ੍ਰਯਾਗ, ਚਮੋਲੀ, ਉਖੀਮਠ, ਗੁਪਤ ਕਾਸ਼ੀ ਤੋਂ ਕੇਦਾਰਨਾਥ ਦਾ ਹੈ।
ਇਹ ਉਤਰਾਖੰਡ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸ਼ਿਵ ਮੰਦਿਰ ਹੈ, ਜੋ ਕੱਟੇ ਹੋਏ ਪੱਥਰਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸ਼ਿਲਾਖੰਡਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜ ਕੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਿਲਾਖੰਡ ਭੂਰੇ ਰੰਗ ਦੇ ਹਨ। ਮੰਦਿਰ ਲਗਭਗ 6 ਫੁੱਟ ਉੱਚੇ ਚਬੂਤਰੇ ਤੇ ਬਣਿਆ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਗਰਭਗ੍ਰਹਿ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ 12 ਵੀਂ, 13 ਵੀਂ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਦੇ ਲਗਭਗ ਦਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਮੰਦਿਰ ਦੇ ਗਰਭਗ੍ਰਹਿ ਵਿੱਚ ਅਰਧਾ ਦੇ ਕੋਲ ਚਾਰੇ ਕੋਨਿਆਂ ਤੇ ਚਾਰ ਪਾਸ਼ਾਣ ਸਤੰਭ ਹਨ, ਜਿੱਥੋਂ ਤੋਂ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅਰਧਾ, ਜੋ ਚੌਕੋਰ ਹਨ, ਅੰਦਰ ਤੋਂ ਪੋਲੀ ਹੈ ਅਤੇ ਨਵੀਨ ਬਣੀ ਹੈ। ਸਭਾ ਮੰਡਪ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਹੈ। ਉਸਦੀ ਛੱਤ ਚਾਰ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਤੰਭਾਂ ਤੇ ਟਿਕੀ ਹੈ। ਗਵਾਕਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਅੱਠ ਪ੍ਰਮਾਣ ਮੂਰਤੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਕਲਾਤਮਿਕ ਹਨ। ਮੰਦਿਰ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪੱਥਰਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਦੇ ਕੋਲ ਭਗਵਾਨ ਈਸ਼ਾਨ ਦਾ ਮੰਦਿਰ ਹੈ। ਇਸ ਢੇਰ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਸ਼ੰਕਰਾ ਚਾਰਿਆ ਦਾ ਸਮਾਧੀ ਸਥਲ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਆਧੁਨਿਕ ਸ਼ੈਲੀ ਦਾ ਸਮਾਰਕ ਬਣਿਆ ਹੈ।
ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਇਸ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਮਾਤਰ ਕਾਇਆ ਸਥਾਪਿਤ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਸ਼ਾਇਦ ਪਹਿਲਾਂ ਨੌਂ ਰਹੀਆਂ ਹੋਣਗੀਆਂ। ਕੇਦਾਰਨਾਥ ਵਿੱਚ ਮੂਰਤੀਆਂ ਦੇ ਵਿਗ੍ਰਹਿ ਬਿੱਖਰੇ ਪਏ ਹਨ। ਇੱਥੋਂ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 1 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰੀ ਤੇ ਚੌਰ ਸਰੋਵਰ ਆਪਣੇ ਗਹਿਰੇ ਅਤੇ ਨੀਲੇ ਜਲ ਦੇ ਕਾਰਨ ਸੈਲਾਨੀਆਂ ਲਈ ਆਕਰਸ਼ਣ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਦੀਆਂ ਅਸਤੀਆਂ ਵਿਸਰਜਨ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਨਾਲ ਇਸ ਨੂੰ ਗਾਂਧੀ ਸਮਾਰਕ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਇੱਥੋਂ ਤੋਂ 5 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੇ ਸਥਿਤ ਵਾਸੁਕਿ ਤਾਲ ਆਪਣੇ ਪਾਰਦਰਸ਼ੀ ਜਲ ਅਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਦੇ ਹਿਮਖੰਡਾਂ ਦੇ ਅਦਭੁੱਤ ਦ੍ਰਿਸ਼ਾਂ ਦੇ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਗੂਗੁਲ ਕੁੰਡ, ਭੀਮ ਗੁਫਾ ਅਤੇ ਭੀਮਸ਼ਿਲਾ ਵੀ ਦਰਸ਼ਨੀ ਸਥਲ ਹਨ। ਅੱਧੀ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੇ ਭੈਰਵਨਾਥ ਮੰਦਿਰ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਸਿਰਫ ਕੇਦਾਰਨਾਥ ਦੇ ਪਟ ਖੁਲ੍ਹਦੇ ਅਤੇ ਬੰਦ ਹੋਣ ਦੇ ਦਿਨ ਹੀ ਪੂਜਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭੈਰਵ ਦਾ ਸਥਾਨ ਉਤਰਾਖੰਡ ਵਿੱਚ ਖੇਤਰਪਾਲ ਜਾਂ ਭੂਮੀਦੇਵ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ।
ਇਹ ਸੋਨਪ੍ਰਆਗ ਤੋਂ 5 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਅੱਗੇ ਅਤੇ ਕੇਦਾਰਨਾਥ ਤੋਂ 6 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਪਹਿਲਾਂ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤੀਰਥ ਅਤੇ ਅਰਾਮ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਉਚਾਈ ਕੇਵਲ 1982 ਮੀਟਰ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਗਰਮ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਠੰਡੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਦੋ ਬਹੁਤ ਹੀ ਉੱਤਮ ਕੁੰਡ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਗੌਰੀ ਮੰਦਿਰ ਹੈ, ਜੋ ਕੁਝ ਛੋਟਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਤਾਂ ਸਭ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਪਾਰਬਤੀ ਨੇ ਮਹਾਦੇਵ ਨੂੰ ਪਾਉਣ ਲਈ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰੀ ਸੀ। ਮੰਦਿਰ ਵਿੱਚ ਗੌਰੀ ਅਤੇ ਪਾਰਬਤੀ ਦੀ ਆਂ ਧਾਤੂ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਹਨ। ਦੂਜਾ ਮੰਦਿਰ ਰਾਧਾਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਵਧੀਆ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਸਮਝਿਆ ਜਾਣਾ ਹੀ ਉੱਤਮ ਹੋਵੇਗਾ।
ਕੇਦਾਰਨਾਥ ਤੋਂ 19 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਪਹਿਲਾਂ ਗੰਗੋਤਰੀ, ਬੂਢਾਕੇਦਾਰ ਸੋਨਪ੍ਰਯਾਗ ਦੇ ਰਸਤੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਤ੍ਰਿਯੁਗੀ ਨਾਰਾਇਣ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਇੱਕ ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਮੰਦਿਰ ਦੇ ਗਰਭਗ੍ਰਹਿ ਵਿੱਚ ਨਾਰਾਇਣ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਸੁੰਦਰ ਮੂਰਤੀ ਹੈ। ਹੋਰ ਮੂਰਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਭੂ-ਦੇਵੀ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮੀ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਉਲੇਖਨੀ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਅਨੇਕ ਕੁੰਡ ਵੀ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਬ੍ਰਹਮ ਕੁੰਡ, ਰੁਦਰ ਕੁੰਡ ਅਤੇ ਸਰਸਵਤੀ ਕੁੰਡ ਹਨ। ਇਸ ਮੰਦਿਰ ਵਿੱਚ ਅਖੰਡ ਧੁਨੀ ਜਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਕਹਾਵਤ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਉਹੀ ਅਗਨੀ ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਸਾਕਸ਼ੀ ਕਰ ਕੇ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਪਾਰਬਤੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਪਾਰਬਤੀ ਦਾ ਪੇਕਾ ਘਰ ਅਰਥਾਤ ਹਿਮਾਚਲ ਨਰੇਸ਼ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਵੀ ਇਹੀ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤਿੰਨਾਂ ਯੁਗਾਂ (ਦੁਵਾਪਰ, ਤਰੇਤਾ, ਕਲਯੁਗ) ਵਿੱਚ ਪੂਜਿਤ ਰਹਿਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਤ੍ਰਿਯੁਗੀਨਾਰਾਇਣ ਬਣਿਆ ਤਾਂ ਹੈਰਾਨਗੀ ਨਹੀਂ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ।
ਭਾਰਤੀ ਸੈਨਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰਬੰਧ
ਦੀਵਾਲੀ ਮਹਾਪਰਬ ਦੇ ਦੂਜੇ ਦਿਨ (ਪੜਵਾ) ਦੇ ਦਿਨ ਸ਼ੀਤ ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ ਮੰਦਿਰ ਦੇ ਦਰਵਾਜੇ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 6 ਮਹੀਨੇ ਤੱਕ ਦੀਵਾ ਜਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਬੰਦ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਮੰਦਿਰ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਸੈਨਾ ਦੁਆਰਾ ਮੌਜੂਦ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭੋਜਨ ਦਾ ਖਰਚਾ ਭਾਰਤੀ ਸੈਨਾ ਉਠਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਹੋਟਲ, ਲਾਜ, ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ ਬੰਦ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਪੁਰੋਹਿਤ ਸਸੰਮਾਨ ਪਦ ਬੰਦ ਕਰ ਕੇ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਦੰਡੀ ਨੂੰ 6 ਮਹੀਨੇ ਤੱਕ ਪਹਾੜ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਉੱਖੀਮੱਠ ਵਿੱਚ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸੈਨਾ ਦੇ ਜਵਾਨ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਵਿਗ੍ਰਹਿ ਨੂੰ ਪਾਲਕੀ ਵਿੱਚ ਬੈਂਡਵਾਜੇ ਨਾਲ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ। 10 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਯਾਤਰਾ ਕਰਨੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਕਰੋੜਾਂ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਦੀ ਆਸਥਾ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਕੇਦਾਰਨਾਥ ਦੇ ਕਪਾਟ ਖੁੱਲ੍ਹਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਵੀ ਮਈ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਦੋਂ ਉੱਤਰਾਖੰਡ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। |
ਸੁਝਾਅ ਪ੍ਰਤਿਕਿਰਿਆ
